BATEN MEETBAAR MAKEN

Het is niet eenvoudig de baten van transparantie te kwantificeren. Deels komt dit doordat sommige baten lastig in geld zijn uit te drukken. Hoe waardeer je een proces van waarheidsvinding dat plaatsvindt via een parlementaire enquête in euro’s? Is het mogelijk om inzicht in de eigen geschiedenis van adoptiekinderen of afstandsmoeders in cijfers te waarderen? Wat is de maatschappelijke opbrengst van het aantonen van onwenselijke beïnvloeding van oud-bewindslieden of banken en verzekeraars op nieuwe wetgeving? In hoeverre is het ontrafelen van het toeslagenschandaal toe te rekenen aan de tientallen Wob-verzoeken waardoor telkens nieuwe puzzelstukjes op tafel kwamen? En hoe kwantificeer je de bijdrage van tv-programma’s als Verborgen Verleden of Andere Tijden Sport aan het ‘bruto nationaal geluk’? Voor ons zijn deze kwalitatieve baten uiteindelijk belangrijker dan de financiële baten en voordelen van een open overheid.

Toch zullen we in deze paragraaf een poging doen om de maatschappelijke baten van transparantie meetbaar te maken. Dat is enerzijds nodig omdat het duiden in kwalitatieve termen als het versterken van democratische verantwoording en de reinigende werking van openbaarmaking zonder het noemen van cijfers geïnterpreteerd zou kunnen worden als holle frasen zonder feitelijke impact. Het is anderzijds ook noodzakelijk omdat er regelmatig onderzoeken gedaan worden naar de kosten van openbaarheid (SEO 2013, ABD TopConsult 2016, Ecorys 2019 en Sira Consulting 2026). In deze paragraaf zullen we daarom de baten van achtereenvolgens openbaarmaking op verzoek, open data en tenslotte archieven zo goed als mogelijk binnen het beperkte bestek van dit onderzoek kwantificeren. Daarbij is het onontkoombaar om met aannames te werken. Tegelijkertijd zullen we de baten ook conservatief inschatten om de kans op tegenwerpingen in de sfeer van ‘wishful thinking’ te minimaliseren.

BATEN VAN OPENBAARMAKING OP VERZOEK

We gaan ervan uit dat het overgrote deel van de Woo-verzoeken niet zal leiden tot maatschappelijke baten in termen van financiële besparingen of opbrengsten. Soms zijn er echter wel degelijk Woo-verzoeken die een einde maken aan maatschappelijke misstanden of verspillingen. En in uitzonderlijke gevallen gaat het om hele grote bedragen. De kosten van het herstel voor slachtoffers van het toeslagenschandaal bedragen naar verwachting € 12 miljard (Voortgangsrapportage hersteloperatie toeslagen, 17 oktober 2025). Het is aannemelijk dat indien de betrokken ministeries en de Belastingdienst eerder transparantie hadden betracht, de herstelkosten aanzienlijk lager zouden uitvallen, waarmee we dan feitelijk miljarden minder zouden hoeven uit te geven aan herstel. Rekenvoorbeeld: de Toeslagenaffaire vond grofweg plaats tussen 2010 en 2022 (12 jaar) en kost de samenleving 12 miljard. Indien de Belastingdienst en betrokken ministeries drie jaar eerder openheid van zaken hadden gegeven, dan had dat grofweg 3 miljard euro aan kosten gescheeld (los van al het menselijk leed). Kijkend naar de periode sinds de invoering van de Wob zien we dat misstanden van deze omvang zich ongeveer eens in de zes jaar voordoen, waardoor we de maatschappelijke baten als gevolg van het onthullen van dergelijke grote misstanden op € 500 miljoen per jaar stellen.

Voorts zijn er jaarlijks op nationaal niveau tientallen meer kleinschalige voorbeelden van misstanden of overheidsfalen waarbij Woo-verzoeken ertoe leiden dat bijvoorbeeld falende ICT-projecten worden beëindigd of waarbij vormen van beleidsfalen - zoals bijvoorbeeld de in dit onderzoek genoemde STAP-regeling à € 180 miljoen per jaar - aan de kaak worden gesteld. We schatten de baten van transparantie voor ministeries en uitvoeringsorganisaties in op € 90 miljoen per jaar.

Ook bij decentrale overheden en andere publieke instellingen zorgen Woo-verzoeken regelmatig voor het beëindigen van misstanden, bijvoorbeeld via het publiceren van onterecht uitgekeerde onkostendeclaraties, of het onthullen van misstanden bij een afvaldienst of zorginstelling. In Nederland zijn er 1.800 overheidsorganisaties (12 provincies, 342 gemeenten, 21 waterschappen en honderden ZBO’s en regionale samenwerkingsverbanden). We gaan er hierbij vanuit dat een kleine minderheid (200) te maken heeft met effectieve Woo-verzoeken die daadwerkelijk helpen om een misstand te beëindigen. De omvang van de baten als gevolg van transparantie schatten we in op € 450.000,- per jaar. In totaal bedragen de baten dan 200 x € 450.000,- oftewel € 90 miljoen per jaar.

De Woo bevat ook bepalingen voor het op orde brengen van de informatiehuishouding. De op het gebied van actieve openbaarmaking zullen volgens de MKBA van Ecorys ertoe leiden dat ‘het informatiehuis beter op orde wordt gebracht’. Dit zal ertoe leiden dat ambtenaren en andere gebruikers overheidsinformatie sneller kunnen vinden. De totale tijdswinst die daarmee jaarlijks wordt geboekt wordt in deze MKBA geschat op een bedrag van € 50 miljoen per jaar.

Niet opgenomen in deze kwantitatieve exercitie zijn de potentiële baten van actieve openbaarheid. Het ACOI stelde in haar advies over het openbaar maken van ambtsberichten veilige landen dat het actief openbaar maken van deze ambtsberichten veel minder tijd kost dan het achteraf verstrekken via een Woo-verzoek. Ook niet opgenomen zijn de baten van de verplichte openbaarmaking o.b.v. art. 3.3 Woo. Dit biedt mogelijkheden voor besparingen omdat het makkelijker wordt om van elkaar te leren. Denk aan het arbeidsintensieve proces van het afhandelen van bijvoorbeeld omgevingsvergunningen Het actief openbaar maken van beschikkingen, zal er - eventueel maar niet noodzakelijk met inzet van AI - toe kunnen leiden dat relatief eenvoudig bouwstenen van concept-besluiten kunnen worden geproduceerd.

BATEN VAN OPEN DATA

De Europese Unie heeft een uitgebreid overzicht opgesteld van diverse onderzoeken naar de marktomvang van open data (European Data Portal, 2020). Doorgaans wordt deze omvang bepaald door de prijs van een product of dienst te vermenigvuldigen met de hoeveelheid verkochte eenheden. Voor open data werkt deze benadering echter niet. Open data zijn immers vrij beschikbaar. Daarnaast wordt gebruik nauwelijk gemonitord en kan dezelfde dataset onbeperkt hergebruikt worden.

Daardoor is het berekenen van de marktomvang van open data een complexe opgave. Wanneer open data niet worden hergebruikt, ontstaat er geen economische waarde. De marktomvang kan daarom alleen worden benaderd door te kijken naar de producten en diensten die dankzij open data zijn ontstaan of verbeterd. Welk deel van de waarde daarvan daadwerkelijk aan open data kan worden toegeschreven, blijft echter een inschatting. In het overzicht worden negen studies gepresenteerd die open data uitsluitend als overheidconcept behandelen en open data geleverd door private partijen buiten beschouwing laten. De gemiddelde marktwaarde van open data als percentage van het bruto binnenlands product (BBP) op basis van deze studies komt uit op 1,04%. Er van uitgaande dat de groei van de marktomvang van open data dezelfde trend volgt als de groei van het BBP, berekenen we op basis van het huidige Nederlands BBP van 1,24 biljoen euro in 2024 dat de totale marktwaarde van open data uitkomt op ongeveer 12,9 miljard euro. Dit bedrag omvat echter zowel de directe als indirecte impact van open data. De directe impact verwijst naar de economische waarde die wordt gerealiseerd via markttransacties in de vorm van de bruto toegevoegde waarde. De indirecte marktomvang verwijst naar de bredere voordelen van open data, zoals nieuwe banen, nieuwe producten en diensten, tijdsbesparing voor gebruikers van apps die open data gebruiken en meer efficiëntie in publieke diensten.

De studie hanteert voor de verhouding tussen totale en directe impact een conservatieve ratio van 3,64, gebaseerd op de diverse onderzoeken. Toegepast op de Nederlandse situatie betekent dit dat de directe impact van open data uitkomt op ongeveer 3,5 miljard euro, terwijl het resterende deel de indirecte effecten weerspiegelt.

Al zijn de indirecte baten van open data zeer relevant, het is aannemelijk dat andere factoren een belangrijke rol spelen in het genereren van deze toegevoegde waarde. Daarom rekenen we voor deze studie met een conservatieve inschatting van 3,5 miljard aan directe baten van open data en laten we de indirecte baten buiten beschouwing.

BATEN VAN OPEN ARCHIEVEN

De maatschappelijke baten van archieven zijn al helemaal lastig te kwantificeren. Wat zijn de baten van het feit dat het Nationaal Archief beschikt over de Acte van Verlatinghe? Dit plakkaat is in 1581 ondertekend door de Staten-Generaal van de Verenigde Nederlanden, waarin 17 provincies de Spaanse vorst Filips II afzetten als hun heerser. Deze Akte kan worden gezien als de onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Hoe kwantificeer je de waarde die tv-programma’s als Verborgen verleden’ en ‘Andere tijden Sport’ opleveren? De processen van waarheidsvinding die plaatsvinden bij parlementair onderzoek, of de inzichten die archieven opleveren over onze nationale en koloniale geschiedenis, kunnen moeilijk in geld worden uitgedrukt, maar zijn - misschien juist daarom - van grote waarde. Ze helpen ons geworteld te weten in een gemeenschappelijk verleden en ze dagen ook uit om ons op verschillende manieren daartoe te verhouden.

Wat wél in cijfers kan worden uitgedrukt zijn de bouwtekeningen van huizen en gebouwen die bewaard worden in de regionale archieven en stadsarchieven. Deze bouwtekeningen worden op grote schaal geraadpleegd door bewoners, aannemers, architecten, notarissen en gemeentelijke planjuristen. Indien deze bouw- en constructietekeningen niet publiek toegankelijk zouden zijn, zouden ze telkens opnieuw gemaakt moeten worden. Indien we ervan uitgaan dat het reconstrueren van dergelijke gegevens minimaal € 1.000,- per woning of gebouw zou kosten en we ervan uitgaan dat in iedere gemeente iedere werkdag twee dossiers worden geraadpleegd leidt dat tot de volgende som: 342 gemeenten x 250 werkdagen per jaar, x 2 dossiers, x € 1.000, tot een - wederom conservatief ingeschat - bedrag van € 170 miljoen per jaar.

BATEN VOLGENS AI

In een onderzoek naar een brede vraag naar de baten van transparantie ligt het anno 2025 in de rede om deze vraag ook aan een AI-model voor te leggen. In het hoofdstuk over Open Archieven is bij de beschrijving van Parlementaire Enquetes op onderdelen gebruik gemaakt van AI. Onderstaande vraag en antwoord zijn gesteld aan/van ChatGPT in november 2025. Het bevestigt het beeld dat de inschatting baten van 4,3 miljard per jaar voor Nederland een conservatieve inschatting is.

Vraag
Wat zijn volgens jou de maatschappelijke baten van transparantie in Nederland per jaar in het algemeen? En de baten van open data in het bijzonder? Graag een inschatting met concrete bedragen.

ChatGPT zei:
Een paar seconden nagedacht

Ik kan hier wel iets zinnigs over zeggen, maar ik moet meteen eerlijk zijn: er bestaat géén eenduidige, breed geaccepteerde schatting van “alle maatschappelijke baten van transparantie in Nederland per jaar”. Wat wél bestaat, zijn deelstudies (bijv. over open data, open overheid, minder corruptie, efficiëntere dienstverlening, innovatie). Op basis daarvan kun je een bandbreedte inschatten, maar het blijft een benadering, geen harde waarheid.

Ik geef je hieronder:

1. Een grove raming voor brede transparantie (openbaarheid, verantwoording, integriteit).
2. Een specifiekere raming voor open data in Nederland.
3. Kort hoe je aan zulke bedragen kúnt komen (methodisch).

Ik hou het beknopt, maar met concrete orde- groottes.

2. BATEN VAN OPEN DATA IN NEDERLAND

Hier is het beeld concreter, want er zijn Europese studies die de “open data market size” schatten.

Europese studies als anker
De Europese Commissie heeft meerdere keren de economische waarde van open data in de EU geraamd. Een veelgeciteerde studie schat de directe en indirecte economische waarde van open data in de EU-28 op zo’n €184–€200 miljard per jaar rond 2030 (afhankelijk van scenario’s). Nederland heeft ongeveer 3–4% van het EU-bbp.

Als je dat zeer grof lineair vertaalt:
3% van €184 mrd ≈ €5,5 miljard per jaar
4% van €184 mrd ≈ €7,4 miljard per jaar

Dat is een inschatting van de economische waarde van open data-gebruik in Nederland (omzet, efficiëntiewinst, nieuwe diensten), niet alleen van data die door de overheid wordt gepubliceerd, maar in de praktijk is dat wel het gros.

Opsplitsing naar typen baten (indicatief)
Je zou die €5–7 miljard voor NL ongeveer zo kunnen verdelen:

1. Innovatie & nieuwe producten/diensten Ca. €2–3 miljard/jaar

• Startups en bedrijven die dienstverlening bouwen op open data (mobiliteit, energie, financiële diensten, locatie/data, weer, landbouw, etc.).
• Extra werkgelegenheid in data-intensieve sectoren.

2. Efficiëntieverbeteringen bij bedrijven Ca. €1,5–2,5 miljard/jaar

• Betere logistiek (verkeersdata, bruggen/sluisdata, OV-data).
• Beter risicomanagement (geodata, klimaatinformatie, Kadaster-data).

3. Efficiëntie & kwaliteit bij overheid Ca. €1–1,5 miljard/jaar

• Minder dubbele dataverzameling, betere beleidsanalyses, snellere vergunningprocessen doordat data beschikbaar/herbruikbaar is.
• Minder informatieverzoeken doordat data al open is.

4. Moeilijk-kwantificeerbare maatschappelijke effecten (democratie, onderzoek, media, NGO’s) Additioneel substantieel, maar moeilijk in euro’s te vangen:

• Snellere onderzoeksprojecten (universiteiten, planbureaus).
• Betere journalistieke controle.
• Burgers die betere keuzes maken (woning, route, schoolkeuze, etc.).

Als je alles bij elkaar pakt, zou ik als ruwe bandbreedte voor Nederland zeggen:

Open data levert Nederland naar schatting zo’n €5–8 miljard per jaar aan economische en maatschappelijke baten op, vooral via innovatie, efficiëntie en verbeterde overheidsdienstverlening.

Nogmaals: dat is een afgeleide schatting op basis van EU-cijfers en het Nederlandse aandeel in de Europese economie, geen officiële Nederlandse raming.